Bir üretim ya da ticaret şirketinin stoğunda genellikle yüzlerce, bazen binlerce kalem bulunur. Ancak bu kalemlerin şirket cirosuna katkısı eşit değildir — küçük bir yüzdelik dilim, toplam stok değerinin ve satışların büyük kısmını oluşturur. Tüm kalemleri aynı sıklıkta, aynı özenle izlemek hem zaman hem de sermaye israfına yol açar.

ABC analizi: değere göre önceliklendirme

ABC analizi, stok kalemlerini yıllık tüketim değerine göre üç gruba ayırır:

  • A grubu — kalem sayısının küçük bir kısmı (genellikle %10-20), toplam stok değerinin büyük kısmını (%70-80) oluşturur. Bu kalemler sık ve yakından izlenmelidir.
  • B grubu — orta önemde kalemler; düzenli ama A grubu kadar sık olmayan gözden geçirme yeterlidir.
  • C grubu — kalem sayısının büyük kısmını oluşturur ama toplam değere katkısı düşüktür; basitleştirilmiş kontrol yeterlidir.

XYZ analizi: talep değişkenliğine göre sınıflandırma

ABC analizi değeri gösterirken, XYZ analizi talebin ne kadar öngörülebilir olduğunu gösterir:

  • X — talebi istikrarlı, tahmin edilmesi kolay kalemler.
  • Y — mevsimsel ya da orta düzeyde dalgalanan talep.
  • Z — düzensiz, tahmin edilmesi zor talep.

İki analiz birleştirildiğinde (örneğin "AX" — yüksek değerli ve öngörülebilir, ya da "CZ" — düşük değerli ve düzensiz), stok yönetimi stratejisi her segment için ayrı ayrı kurulabilir.

Kârlılığa etkisi

AX kalemler için sıkı stok kontrolü ve yüksek servis seviyesi hedeflenir — bu kalemlerde stok tükenmesi doğrudan ciro kaybı demektir.

CZ kalemler için ise düşük stok seviyesi ve daha az sık sipariş tercih edilir; bu kalemlere bağlanan sermaye, daha yüksek getirili alanlara yönlendirilebilir.

Bu ayrım yapılmadığında, şirketler genellikle düşük değerli ama düzensiz talepli kalemlerde gereğinden fazla stok tutar — bu da "ölü stok" olarak adlandırılan, aylarca hareket görmeyen sermayenin birikmesine yol açar.

Ölü stoğu erken tespit etmek

Stok devir hızını kalem bazında, gerçek zamanlı izleyebilmek, bir kalemin ne zaman "ölü stoğa" dönüştüğünü hedef değerle karşılaştırarak erken fark etmenizi sağlar — çeyrek sonunda değil, o an.

Sonuç

Stok yönetiminde her kaleme eşit önem vermek, kaynakların yanlış yerde harcanmasına neden olur. ABC/XYZ analizini gerçek zamanlı verilerle birleştirmek, hem servis seviyesini korumanızı hem de sermayenizi en çok değer yaratan kalemlerde tutmanızı sağlar.